Begin mei werd in het Nijmeegse Lent de ecologische ‘strowijk’ Iewan officieel geopend. Deze wijk bestaat uit 24 sociale huurwoningen, die zijn opgetrokken uit stro, leem en hout.
Naast toepassing van deze milieuvriendelijke bouwmaterialen, is er in deze wijk ook op andere manieren verregaande aandacht voor ecologie. Zo zijn er verschillende toepassingen die hergebruik en energiebesparing stimuleren.
In het voorjaar van 2014 kwam een droom voor een groep mensen uit de omgeving van Nijmegen en Arnhem uit: de bouw van 24 sociale huurwoningen van stro ging van start. Nadat zij in 2008 de koppen bij elkaar staken om plannen voor een strobouw project te smeden, werd circa zes jaar na dato aan de Waal in Lent een sociaal woningbouwproject van stro gerealiseerd.
Deze video 
geeft in het kort weer hoe het voorbereidingstraject én het bouwproces eruit gezien hebben.
De circulaire economie, we hebben er veel over te zeggen. Jaarlijks worden er tientallen congressen over georganiseerd en elke keer klinkt de roep om actie. De noodzaak om van de lineaire verbruikseconomie naar de circulaire gebruikseconomie te gaan, wordt elke dag groter. Toch blijft het in de praktijk veelal bij praten. Om dat te doorbreken ondersteun ik, samen met Vincent van Rijsewijk, overheden en bedrijven om van wens naar uitvoering te komen. Op een heel praktische manier, vanuit een heel scherpe visie.
Sinds 1 januari 2015 is de overheid verplicht om duurzaam in te kopen. Maar hoe doe je dat? Welke criteria gelden dan en zijn er überhaupt wel alternatieven te koop? Wat voor invloed heeft dat op het budget en welke maatschappelijke, sociale en/of milieudoelstellingen kunnen ermee gerealiseerd worden? Dit zijn vragen die bij veel organisaties de kop op steken. En dan is er nog de term ‘biobased’. Wat is dat en wat kan ik ermee? Hoe kan ik mijn eigen organisatie, dienstverlening of productieproces circulair maken en daar biobased in passen? Allemaal praktische vragen die vaak moeilijk te beantwoorden zijn. Wie op zoek gaat naar antwoorden, komt in een wirwar van informatie, rapporten en veelheid aan congressen terecht.
Dampopen bouwen is in de jaren tachtig van de twintigste eeuw ontstaan in Duitsland, nu alweer ruim dertig jaar geleden. Het komt voort uit de gedachte om met zo veel mogelijk hernieuwbare materialen te bouwen en daarbij gebruik te maken van hun gunstige materiaaleigenschappen. Er ging het nodige onderzoek en out-of-the-box denken aan vooraf, maar deze uitdaging resulteerde in het belangrijkste argument voor dampopen bouwen: met dampopen bouwen is de risicodekking op voorkoming van schade door vochtcondensatie groter.
Een bijzondere eigenschap van hernieuwbare materialen is dat zij vocht kunnen bufferen zonder schade te veroorzaken en de isolerende werking te verminderen. Isolatiematerialen uit hernieuwbare grondstoffen kunnen een bepaalde hoeveelheid vocht (in damp of in watervorm) binden aan het materiaal. Deze eigenschap biedt bijvoorbeeld tijdens koudere weersomstandigheden extra zekerheid tegen bouwschade door vochttransport. Bij warmer weer kan het opgeslagen vocht in de isolatie gebruikt worden als buffer tegen opwarming van de constructie, en daarmee indirect oververhitting voorkomen.
Meer weten over dampopen bouwen met hernieuwbare materialen? Lees dan de kennispaper: Dampopen bouwen doe je zo!
Al minstens 30 jaar zijn we bezig met een energietransitie: het reduceren van ons energiegebruik en de introductie van hernieuwbare energie. En nu lijkt er eindelijk een doorbraak te zijn in de woningbouw. De nul-energie en ‘Nul-op-de-Meter’-concepten worden volop toegepast en getest. Dit hebben we mede te danken aan de Chinezen die de markt van de zonnecellen hebben opengebroken. En de verschillende crises, zowel financieel als milieukundig, hebben dit proces nog eens extra versneld. De energieprestatie-eis voor gebouwen (EPC) is in de jaren negentig ingevoerd en heeft zijn werk gedaan. Anno 2015 kan deze worden afgeschaft. Voortaan is het voldoende om nul-energie of beter voor te schrijven. Een laag energiegebruik is niet per se de norm; het gaat om een balans tussen vraag en bouwplaatsgebonden energie-aanbod.
De consument, die overigens niet vraagt om een energieneutrale woning, maar om een woning met het comfortniveau en de gemakken van deze moderne tijd, krijgt eindelijk de noodzakelijke prestatiegarantie.
Materiaalgebruik
Maar nu ontstaat er een nieuwe kwestie, het materiaalgebruik explodeert. Naast het probleem van de grondstofuitputting (daarover in een volgende blog meer), heeft ook dit een aanzienlijke impact op de CO2-uitstoot. Er zit veel energie in de winning, het transport en de fabricage van materialen en producten. Maar wat betreft het materiaalgebruik, verkeren nog in de vroege jaren negentig sfeer: denken in maatregelen, in plaats van toekomstbestendige, integrale oplossingen. Zonder norm of ambitie. Het beleid tot nu toe heeft gefaald. Het boekje ‘Duurzaamheidsoorlog’ van Thomas van Belzen licht een tipje van de (bouw-)sluier op. Een tipje, want de lobby is enorm. Dit heb ik zelf onlangs nog ervaren toen ik schreef dat duurzaam beton niet bestaat. Net zo min als dat duurzaam hout bestaat. Het is namelijk het gebruik en de toepassing van het materiaal wat de ‘duurzaamheid’ bepaalt.
‘Hennep is een zeer veelzijdig gewas’, zegt René Sauveur van Pantanova, een Nederlands adviesbedrijf op het gebied van hennepteelt en –verwerking. Maar de markt is moeilijk en moet worden veroverd. Nee, we hebben het niet over de hennepsoort waaruit THC wordt gewonnen, de bekende marihuana; we hebben het over industriële hennep, dat als hoofdproduct zijn veelzijdige vezel heeft, en ook veelzijdige oliën en eiwitten maakt. En cannabinoïden, stoffen met interessante medische toepassingen.
Lage footprint
Industriële hennep moet nog steeds een geloofwaardigheidskloof overwinnen. Kun je er echt niet high van worden? Nee, daarvoor ligt het gehalte THC te laag. Maar je kunt uit zijn vezel wel bouwmaterialen maken, en papier, textiel en composieten. En de plant is heel geschikt als grondstof voor ruwvoer voor melkkoeien (nee, ze worden er niet high van).
Hennep is in feite een eeuwenoud nuttig gewas, vroeger veel gebruikt voor touw maar in die toepassing verdrongen door sisal. Moderne soorten hennep zijn op vele markten toepasbaar. Een veelzijdig gewas, een gewas van de toekomst. Hoewel juist die veelzijdigheid op korte termijn een obstakel vormt omdat de oogst op meerdere markten tegelijkertijd moet worden verkocht. Vierkantsverwaarding, zoals dit tegenwoordig wordt genoemd.
Verschillende ondernemingen uit de Europese industrie investeren samen in zeven onderzoeken en drie demonstratieprojecten voor de toepassing van biologische grondstoffen. Samen met de Europese Commissie investeert het Europese bedrijfsleven via het Biobased Industries Consortium zo’n 120 miljoen euro in projecten rond biobased grondstoffen. Het bedrijfsleven neemt hiervan 70 miljoen euro voor hun rekening.
In totaal zijn er 10 projecten uitgekozen voor het omzetten van biomassa en afvalstromen in waardevolle producten voor de chemie, bouw en transportsector. Marcel Wubbolts, Chief Technology Officer van het Nederlandse chemieconcern DSM zit het consortium voor.
“De bio-economie is een wereldwijde aangelegenheid”, zegt Wubbolts op de site van het consortium. “Met deze investeringen verzekeren we dat Europa een duurzame, concurrerende en innovatieve regio blijft.
Minister Henk Kamp heeft de nieuwe onderzoeksagenda van TKI BBE ontvangen. Hierin wordt beschreven hoe de topsectoren in de aankomde 8 tot 12 jaar werken aan de realisatie van een biobased economy in Nederland. Vier programmalijnen vormen de rode draad voor nieuwe biobased ketens. Naast energie komen, door technische ontwikkelingen, toepassingen als chemische bouwstenen en materialen onder andere voor verpakkingen steeds dichterbij. Hierdoor zijn verbindingen tussen sectoren essentieel. Het kernwoord? Biocascadering.
Biocascadering
Biocascadering gaat er van uit zoveel mogelijk waardevolle verbindingen uit de biomassa te halen, voordat de resterende stroom wordt aangewend voor energiewinning. Het TKI BBE wil op korte termijn tot een efficiëntere inzet van biomassa voor energie en materialen komen. Op de langere termijn ziet TKI BBE belangrijke kansen voor solar capturing, het rechtstreeks omzetten van zonne-energie in chemische bouwstenen. Daarbij is Nederlandse expertise cruciaal om zonne-energie veel efficiënter te gebruiken.
‘Iedereen praat over biobased. Bij onze afnemers leeft dat nog niet zo zeer. Het heeft vooral te maken met het ontbreken van een eenduidige normering en certificering, waardoor het begrip biobased erg fluïde is.’
Paul Konings, directeur van Holonite uit Tholen, weet waarover hij praat. Zijn bedrijf produceert al ruim 40 jaar producten voor de bouwsector. Het gaat hierbij onder meer om (raam)dorpels, vensterbanken en muurafdekkers. Holonite, in 1969 opgericht door de heren Hoppenbrouwers en Lodewijks (vandaar de naam), is een composietsteen: een mix van mineralen en een polyesterhars die bovengenoemde heren ontwikkelden als alternatief voor natuursteen en kunststoffen.
‘Het klinkt eenvoudig, mineralen en hars, maar het geheim van de smid zit in het harsmengsel waar we bepaalde additieven gebruiken. Zeg maar ons Coca-Cola-recept.’ De voordelen van Holonite zijn volgens Konings legio: het materiaal is kleurvast, doordat het product door en door gepigmenteerd is, het is niet poreus zodat het materiaal niet van binnenuit door vocht kan worden aangetast en het kan in allerlei vormen worden gegoten. ‘Hierdoor biedt Holonite meer mogelijkheden qua design, bijvoorbeeld in de detaillering van vensterbanken. We kunnen Holonite ook produceren zodat het sprekend lijkt op natuursteen, of allerlei pigmenten toevoegen. In de praktijk verkopen we 70 procent van het volume in zwart’, lacht Konings. ‘Ook kunnen we Holonite gemakkelijk nabewerken, bijvoorbeeld het boren van gaten als bevestingspunt.’
Fabrikant HuisVeendam uit Veendam tovert organische reststromen als aardappelschillen en bloembollenpellen met lijm uit aardappelzetmeel in biolaminaat.
Het materiaal is op dit moment onder andere geschikt voor wandplaten, maar op termijn hoopt het bedrijf het materiaal ook voor vloertoepassingen aan te kunnen aanbieden. Onderzoek moet leren hoe brandbestendig het biolaminaat is. Het valt nu nog onder de categorie ‘decoratiematerialen’.